DUVAN (Nicotiana tabacum)

Nakon sušenja, sortiranja i fermentacije, lišće duvana postaje osnovna sirovina za proizvodnju cigareta, cigara, duvana za lulu, duvana za žvakanje i drugih proizvoda za uživanje. Duvan se najčešće koristi pušenjem, dok se manji deo koristi za usmrkavanje ili žvakanje. Uživanje u duvanu povezano je sa specifičnim i kompleksnim fiziološkim dejstvom određenih sastojaka lista na centralni nervni sistem čoveka.

Od hemijskih sastojaka lista, najvažniji je nikotin, veoma otrovan alkaloid, koji unosom kroz pušenje ili na drugi način u ljudski organizam, u umerenim količinama, može delovati umirujuće ili razdražujuće, u zavisnosti od stanja nervnog sistema. Pored nikotina, aromi i ukusu duvana doprinose i drugi sastojci lista, kao što su etarska ulja, smole, organske kiseline, šećeri i brojna aromatična jedinjenja.

Iako je dokazano da duvan ima štetan uticaj na zdravlje, zbog čega se njegova upotreba sve više ograničava zakonskim regulativama i zdravstvenim preporukama, duvan je i danas najrasprostranjenije sredstvo sa narkotičkim dejstvom u svetu.

---

Ekonomski značaj duvana

Gajenjem i preradom duvana ostvaruje se značajna ekonomska dobit. Oko polovine ukupne proizvodnje duvana plasira se na strana tržišta u prerađenom ili poluprerađenom obliku. Duvan je naročito važan za ruralna područja, jer omogućava zapošljavanje velikog broja radne snage tokom vegetacije, berbe i prerade.

Intenzivnim gajenjem duvana koriste se zemljišta koja su manje pogodna za druge ratarske kulture, uglavnom zbog specifičnog reljefa, lakšeg mehaničkog sastava i slabije plodnosti. Upravo zbog toga, duvan ima poseban značaj u brdsko-planinskim i marginalnim poljoprivrednim područjima.

---

Poreklo i biološke osobine duvana

Duvan potiče iz Južne Amerike, odakle se proširio u Evropu i ostatak sveta. U umerenoj klimi duvan se gaji kao jednogodišnja biljka, dok u tropskim i suptropskim krajevima može biti i višegodišnja.

Koren

Koren duvana je osovinski, sa izraženim glavnim korenom iz kojeg se razvija veliki broj bočnih korenova. Kod presadjenih biljaka glavni vretenasti koren se prekida, a njegovu funkciju preuzimaju bočni korenovi, koji se najvećim delom nalaze u sloju oranice.

Dobro razvijen korenov sistem omogućava biljci da efikasno koristi vodu i hranljive materije, ali je duvan ipak osetljiv na sušu, naročito u fazi intenzivnog porasta listova.

---

Stablo

Stablo duvana je uspravno, zeljasto, člankovito i ispunjeno srži. Tokom završne faze vegetacije donji deo stabla može delimično odrveneti. Visina stabla zavisi od sorte i kreće se od 0,5 do 3 metra.

Sitnolisne sorte imaju niže stabljike, dok krupnolisne sorte formiraju snažnije i više biljke. Broj kolenaca, a samim tim i broj listova, takođe zavisi od sorte i uslova gajenja.

---

Listovi duvana

Listovi su na stablu raspoređeni naizmenično i spiralno. Dužina i širina listova značajno variraju u zavisnosti od sorte:

• kod sitnolisnih sorti srednji listovi dugi su 12–15 cm
• kod krupnolisnih sorti listovi mogu dostići 40–60 cm

Većina sorti duvana ima između 20 i 30 listova, dok sorte tipa gigas mogu razviti i do 100 listova po biljci.

Listovi u srednjem delu stabla su najkrupniji i najkvalitetniji. Sazrevanje listova odvija se postepeno, od osnove stabla ka vrhu, zbog čega se u proizvodnji duvana listovi dele prema položaju i vremenu berbe na:

• podbir
• nadpodbir
• srednje lišće
• podovršak
• ovrsak

Ova podela ima veliki značaj u tehnološkoj preradi i određivanju kvaliteta duvana.

---

Zaperci (bočni izdanci)

Iz pazuha listova razvijaju se zaperci, odnosno bočni izdanci. Njihovo prisustvo je nepoželjno u proizvodnji, jer oduzimaju hranljive materije glavnim listovima, smanjuju njihovu masu i kvalitet. Zbog toga se zaperci uklanjaju ručno ili hemijskim putem čim se pojave.

---

Plod i seme duvana

Plod duvana je višesemena čaura, okruglog, jajastog ili elipsastog oblika, mrko-smeđe boje. U jednoj čauri može se nalaziti između 3.000 i 3.500 sitnih semenki.

Seme duvana je veoma sitno, bubrežasto, hrapave i mrežaste površine, tamne boje. Klijavost semena se postiže nakon 4 do 8 meseci naknadnog dozrevanja, što je važno za uspešnu proizvodnju rasada.